Liberal Arts and Sciences


Rafał Witkowski

Program edukacyjny, który dziś najczęściej określany angielskim terminem Liberal Arts and Sciences (LAS), nie jest całkowicie nowym w europejskiej tradycji uniwersyteckiej, a wprost przeciwnie. Traktować go należy jako powrót do starożytnej tradycji, z powodzeniem rozwijanej w średniowieczu, i niestety w znacznej mierze zapomnianej w epoce nowożytnej.

Marek Terencjusz Warron (116-27 p.n.e.), wykształcony przez rzymskich i greckich filologów i filozofów, pozostawił po sobie monumentalne dzieło zatytułowane Disciplinarum libri novem (Dziewięć Ksiąg o Naukach). Ta starożytna encyklopedia, dziś niestety zaginiona, oparta była o ideę dwustopniowego podziału nauk. Pomysł ten rozwinął żyjący na przełomie IV i V wieku n.e. rzymski prawnik Marcjanus Kapella. Ułożył on dzieło znane pod umownym tytułem De nuptiis Philologiae et Mercurii (O zaślubinach Filologii z Merkurym), w którym zaproponował (odwołując się do symboliki zaślubin) podział siedem nauk(siedem sztuk wyzwolonych). Tak wprowadzony podział został dostosowany do praktyki szkolnej przez Kassjodora (ok. 485-583). W swoich najważniejszym dziele pt. Institutiones divinarum et saecularium litterarum (O rzeczach boskich i ludzkich), które w wiekach średnich stanowiło punkt odniesienia dla wielu uczonych, zawarł on część De artibus ac disciplinis liberalium litterarum (O sztukach i naukach wyzwolonych). Opisany ostatecznie przez Kassjodora program nauczania był konsekwentnie i z powodzeniem wprowadzony najpierw w szkołach katedralnych, a później w uniwersytetach, które uznać można za najtrwalszy i najbardziej owocny „wynalazek” kultury średniowiecznej Europy. Średniowieczne sztuki wyzwolone obejmowały dwa poziomy. Na podstawowym nauczano trivium, czyli gramatyki (de facto łaciny), dialektyki (logiki) oraz retoryki. Na poziomie wyższym wykładano quadrivium, czyli geometrię, arytmetykę, astronomię i muzykę. Dopiero po zdobyciu fundamentów „nauk wyzwolonych” można była przystąpić do studiowania na innych wydziałach średniowiecznego uniwersytetu, tzn. prawa, medycyny i teologii. W praktyce zakres omawianych lektur i dyskutowanych problemów zależał od wykładowcy, a także lokalnych zwyczajów i uwarunkowań. Jednak wszędzie przygotowaniem do studiowania medycyny (także anatomii i farmacji), prawa (z podziałem na kościelne i cywilne) oraz teologii było uzyskanie solidnych podstaw, łączących wiedzę teoretyczną i praktyczną, np. teorię muzyki i zasady komponowania pieśni, znajomość reguł gramatycznych oraz logicznej i przekonującego przemawiania, prowadzenia arytmetycznych obliczeń i układania kalendarza o oparciu o obserwację nieba i zrozumienie zjawisk astronomicznych.

Rozwój nauk od okresu renesansu prowadził do stopniowego usamodzielniania się poszczególnych nauk, a reformy kształcenia uniwersyteckiego doprowadziły do podziału „sztuk wyzwolonych” na samodzielne dyscypliny wykładane oddzielnie. Uniwersytet w epoce wczesnonowożytnej przypominał bardziej szkołę dla urzędników lub duchownych, a badania naukowe prowadzone były częściej w ramach société des lettres, niż w murach uniwersyteckich. Reformy systemu edukacyjnego, zaprowadzone w początkach XIX w. przez Wilhelma von Humboldta, doprowadziły do powstania nowoczesnej uczelni, opartej o prowadzące badania naukowe i działalność dydaktyczną wydziały. W takiej strukturze nie było miejsca dla dawnego kanonu przedmiotów i zagadnień Artes Liberales. Dalszy, bardzo gwałtowny rozwój wiedzy w poszczególnych dziedzinach, doprowadził do daleko idącej specjalizacji w ramach poszczególnych kierunków studiów, a proces ten pogłębia się wraz z rozwojem nauki.

Impulsem do rozwoju programu Liberal Arts and Sciences był wdrożenie tzw. systemu bolońskiego od lat 90-tych XX w. Stanowi on pogłębione przygotowanie do interdyscyplinarnego poznawania uwarunkowań egzystencji człowieka, który musi odnaleźć się w świecie zmieniających się wartości, opinii, poglądów i perspektyw, analizując krytycznie różne czynniki i tworząc syntetyczny obraz rzeczywistości, odwołując się do pasji poznawania wielokulturowej przestrzeni społecznej oraz ciągłego uzupełniania wiedzy (longlife learning). Tylko powiązanie umiejętności krytycznego myślenia z wszechstronną otwartością na świat i zrozumieniem miejsca człowieka wśród innych ludzi i w przyrodzie może zaowocować pełniejszym i głębszym przygotowaniem do wyzwań, jakie przynosi się świat.

Nowoczesny program studiów Liberal Arts and Sciences narodził się w Holandii, gdzie wprowadzony został w uniwersytetach w Maastricht i Amsterdamie, a także w uniwersytecie we Freiburgu. Doświadczenia kilku dekad pozwalają na stwierdzenie, że absolwent Liberal Arts and Sciences powinien:

  1. podejmować decyzje szybko, zdecydowanie, stanowczo i po krytycznym namyśle (festina lente),
  2. pracować systematycznie, zdobywając praktyczne umiejętności oraz rozszerzając swoje teoretyczne przygotowanie (nulla dies sine linea),
  3. znaleźć równowagę między różnymi dziedzinami wiedzy i funkcjonowania człowieka w społeczeństwie (mens sana in corpore sano),
  4. wychodząc od prostszych zadań zdobywać umiejętności rozwiązywania coraz bardziej skomplikowanych, opierając się na krytycznej analizie zebranych danych (per aspera ad astra).

© 2020-2021 LAS - Liberal Arts and Sciences. Wszelkie prawa zastrzeżone. Webdesign M & J Latosińskie